Sa kanyang musmos na isipan, dalawa la-ang prinsipiyo ang kanyang gabay; una, ang alaga ay dapat nakakulong upang hindi makatakas at ligtas sa maninila. Ang huli, dapat laging may pagkain.

Laking tuwa ni Andoy ng makasama ni ama sa pamilihang-bayan. Ito ang una niyang pagkakataon na makarating sa ganitong lugar. Ang pagkakaraming mga tao. Gay-on din naman ang mga iba-ibang uri ng kalakal.

Agaw-pansin ang mga siyap ng mga munting itik. Masigla. Maingay.

Ka-agad hinatak ang kamay ni ama upang ituro ang mga ito. Abot-taynga ang ngiti ng pagbiyan na bumili ng tatlong itik. Hindi pa tapos si ama sa kanyang mga gawaing dapat tapusin sa bayan ay hirang-hira na si Andoy na maka-uwi, kasama ang tatlong munting itik.

Pagsapit sa bahay, nagmamadaling inilagak ang mga itik sa isang malaking hawla. Ito ay dating kulungan ng mga kalapati ni kuya Ambo, ang pa-nganay na kapatid ni Andoy. Binigyan ng tubig inumin at languyan, sa isang mababaw na lata ng tinapay. Naglagay din ng basiyong lata ng sardinas. Pinuno ng bahaw na kanin. Winisikan ng tubig ang bawat isa sabay bigkas sa kanikanilang pangalan; si Diko, Miko, at Kiko.

Sa ilang sandali la-ang ay naubos ang kanin. Pintog-na-pintog ang mga butsi. Masmalaki pa sa mga ulo nila. Muling pinuno ni Andoy ang lata ng sardinas. Nilantakan muli ng mga itik. Kagalakan ang nadadama ni Andoy habang nakamasid sa mga alaga. Dito nagsalita si ama.

“Anak, bagamat kailangang kumain ng iyong mga alaga, alalahaning ang lahat na labis sa pangangailangan ay maaring maging sanhi ng kapahamakan.”

Kinig ni Andoy ang tinig ni ama ngunit bingi sa mga salitang binigkas. At bago umakyat ng bahay upang maligo at maghapunan, isa pang umaapaw na lata ng durog na mais ang ibinigay ni Andoy. Panghimagas daw.

Pagsapit ng umaga, hindi pa nalulun-ok ang huling subo ng tinapay ay nagmamadaling bumaba ng bahay upang pakainin ang kanyang mga alaga. Alam ng musmos na sa kanyang mga kamay nakasalalay ang buhay ng mga ito.

Isang kahindik-hindik na tanawin ang sa kanya ay sumalubong. Pawang nakatihaya ang tatlong munting mga itik. Hagulgol ng iyak ang bata. Hindi niya kayang mahawakan ang mga minamahal na mga alaga. Parang walang lakas ang kanyang mga kamay at mga daliri. Napaluhod. Halos masuka.

Muling nagbalik ang lakas ng madama ang kamay ni ama sa kanyang balikat. Niyakap niya ng mahigpit si ama. Tila walang patid ang luha sa kanyang mga mata. Pinahid ni ama ang mga luha gay-on din ang uhog na akyat-manaog sa ilong ng bata.

“Anak, may-aral na dapat matutuhan sa iyong pagkakamali”, wika ni ama. “Mula ngay-on ay iintindihin mo ang payo ng nakakatanda sa iyo”, dagdag pa ng ama.

Ang sumunod na tagpo ay ang pagsasama ng mag-ama sa libingan ng lahat na namayapang mga alaga ni Andoy. Si Muning, ang kuting na nadag-anan ng sako ng bigas. Si Abo, ang malaking gagamba na inutas ng mga kuwitib. Si Maya, ang mayang may bali ang pakpak na napulot ni ama malapit sa ulbo ng baboy. At iba pang mga sawing palad na nilalang na nagsipanaw sa hindi maipaliwanag na kadahilanan.

Bilang pagkilala sa kanila, sa pagiging bahagi ng buhay ni Andoy, may mga tanda na ginawa si ama kung saan ay inukit niya ang kani-kaniyang mga pangalan.

Ano ga ang kayang lihim pangkalusugan? Ang akeng pagkakaalam ay laging sariwang gulay at bungang-kahoy ang kayang pagkaen. Bulanglang ang pagkakaluto. At kung may ista at baboy, nais niya ay pina-is na ayungin o kaya ay bakule. Ang karne ay kanyang binabange. Ayaw niya ng hawot at binitad. Napaka-alat daw at malansa.

Matalas din ang kayang isipan. Lasa ko’y sanhi ng paginom niya ng kapeng barako tatlong ulit sa isang araw. Pagmalameg ang gab-e, nabarek siya ng kauntek. Hindi siya nahithet ng tabako; nginunguya niya ito. Parang nagngangata ng nganga. Pagkaminsan ay nakaka-adwa. Dura kasi ng dura.

Tuweng tanghali pagkakaen ay natulog siya at nagising pagsapit ng ika dalawa ng hapon. Sa gab-e, harok na sa pagtulog pagsapit ng ika siyam. Huminto laang siya sa pamumukid ng isang umaga ay hindi na siya nagising. Matigas pa sa kulig ng aming hipuin. Sinapit niya ang kanyang ika-124 na kaarawan.

Sa ating makabagong pamumuhay, maunlad at masigla ang mga pamayanan. Ilang kaya sa aten ang aabot sa gulang tulad ni Nanay Turay?

Karaniwang mga kawawang mga ibon at pagkaminsa’y mga asong-gala ang mga pinupuntirya. Ngunit pangunahin na ang mga ibon. Bukod sa malili-et, sila ay hinde nagsilayo kahit nabulabog. Para ‘gang naghahamon na tamaan sila.

Isang hapon, yakag ako ng aking nakakabatang kapated. Itinuro ang isang pakiskes sa puno ng kakaw. Abot-abot naman ang pag-awit ng item na ibon. Pagay-ang gay-an pa ang buntot. Aking sinipat, pumaharap naman itong aking kapated upang iturong maige ang ibon. Pagbitaw ko sa balat na naghahawak ng bato, umigkis ang gomang naghagis ng bato sa sawing-palad na nilalang.

Sabay sa pagtahimik ng ibon ay ang pag-aringkeng ng aking bunsong kapated. Tinamaan pala ng goma ang kayang mata sa paghaplit ng saltek. Paano ga naman eh napakalapet ng pagmumukha sa harapan ng tirador.

Ang aral: Kung mag-iisyoso, lumagay sa maayos. Wag uulaga-ulaga. Palaging isaisip ang kaligtasan.

Tala-salitaan: Saltek o tirador = sling-shot. Pakiskes = a middle sized black bird.

Palibhasa’y bihira ang mga dumadaan kapag dumilim, marami ang umiiwas na gumawi sa burol na ito. Malalago at nagtataasan ang mga talahib sa gilid ng kalsada. Malapit naman sa tuktok ng burol ay ang dalawang matayog na puno ng mangga. Magkatapat at namamagitan la-ang ang kalsadang makipot.

Sa araw, malamig ang simoy nang hangin. Nasisilungan kasi ng anino ng magkatapatang mga puno ang burol. At sa gab-e naman ay napaka dilim. Wari mo’y nakapiket ang iyong mga mata at walang maaninag kundi ang mga kutitap ng mga alitaptap.

Minsan daw ay ginab-e si Mamay Turibio galing bayan dahil nakipaglamay sa patay na kamag-anak. Sakay ng kayang kalesa, abut-abot ang hagupit sa kabayo upang makalayo nga agad sa kinakatakutang burol.

At nang sumapit nga siya duon, ay napansin ni Mamay na bumagal ang patikad nang kayang kabayo. Hinaplitt ng kaunte si kabayo para maing-gle. E-eh, lasa niya’y may pumipigil sa gilong ng kalesa. At nang lingunin ay nakita niya ang isang babaeng nakapulang damet at napakahaba ang mga buhok na nakalugay. Parang hinde nagsusuklay; mahihiya ang sabukot. Ang mga mata naman ay nanglilisik na nakatitig sa nahintakutang matanda.

Bigla kamong akmang sasampa sa kalesa at bumigkas ng, “pasakayin mo ako”. Ang tinig daw ay nakakahindek. Akala mo eh musang na galet.

Sumagot si Mamay, “Ay baken ga kita pasasakayen eh piritay ka?”, Nagngangalit ang mga bag-ang nang piritay at sasampa nga sa kalesa. Hala, halinhinan ang hagupit nang matanda sa kabayo’t sa maligno.

Nilubayan la-ang si Mamay nang sumapit sa paanan nang burol. Latay namang katakut-takot ang inabot nang kawawang kabayo. Paltos nga ang puwitan eh. Lalu la-ang kinatakutan ng mga taga Darasa ang burol na iyon.

Makatapos ang salaysay ni Tiya, urong ang aming mga tumbong nang kami ay magsi-uwi. Takut na takot. Ni hindi na nakuhang nagsi-ihi bago matulog. Kaya ayon, halos pumutok ang mga pantog nang magsigising sa umaga.

Ayaw ko ng gay-an, maghapong akong binalisawsaw.

Itong akeng kamag-aral na si Benito ay sunod pa rin ng sunod sa aken para ga maki-tukso. Mata-as siya at malusog ang pangangataw-an, walang ka-abog-abog akong inumbag sa tiyan. Kami nga ay nagpangbuno. Pagilong-gilong sa damuhan. Parang mga sawang naglilingkisan.

E-eh, ako yata ay papatayen. Pisil-pisil ako sa lala-ugan. Puga-es na ako at hindi makahinga. Pagtulak ko kay Benito, umikot-ikot kami pababa sa gilid ng kanal. Napangise ang hayop. Biglang tumayo. Tumakbong palayo.

Ako nama’y nagulat sa kayang inasal. Ang aking pagtataka ay napawi ng pagsusuka. Naka-amoy ako ng napakabaho. Puno ng dume ng aso ang aking T-shirt. Ako’y napadu-al. Labas lahat ang laman ng sikmura. Ang pagkahapdi ng akeng ngala-ngala. Maasim sa dila. Tuto-ong ako’y masyadong na-api nang araw na iyon.

Kung siya nga ay talagang matapang, baket akong mali-et ang kayang napagdidiskitahan at hindi ang aming kamag-aral na si Luciano? Matangkad at sarat ang ilong. May bune pa ang sakong.

Pahabol:

Ang mga tao ay may hawig sa mga bakule sa ilog. Kapag pinagmasdan, animo’y may kanya-kanyang mga kaugalian. Mapapansin na may mga naghaharian at nagmamatapang. Nguinit ang pinupuntirya ay yaong may kahinaan o kaya naman ay maysakit.

Sa aking pangunawa, ire marahil ay upang hinde na kumalat ang lahe ng mahihina. Yaong mga malalake at malalakas la-ang ang mananaeg. Ngunit hinde dapat gay-ong ang tao sapagkat hinde tayo hayop. Bawat isa ay may damdamen at marunong masaktan.

Arampoy ni ina sa paglilinis ng kataw-an. Natuto la-ang maghiso nuong pinagsaktan ng ngipen. Nang makaranas nang pagsakit ay nagpagilong-gilong noong gab-e sa higaan at palahaw ng iyak. Ayaw yatang magpatulog nang iba.

Sa umaga naman eh pinapahiran ni ina ng salisalik asid ang pisnge at li-eg para mawala ang an-an. Ngibet naman eh, sa hapdi ng asido.

Kung hinde nagmalasakit si ina ay hindi matututo ang batang si Andoy. Salamat kay ina.

Pahabol:

Sa aking pang-unawa, likas sa ina ang dakilang pagmamahal sa kanyang mga anak. Hinde kailangang may maturo pa upang ang mga dapat gaw-en ay matupad, maliban na la-ang kung tunay na may kakulangan sa pag-iisip.